Jeremy Benthams pad om de vader van het utilitarisme te worden begon niet in een collegezaal of een filosofische salon. Het begon in de strakke gangen van de Westminster School, waar hij van 1755 tot 1760 student was. Deze particuliere kostschool voor jongens vormde het toneel voor een leven dat werd gekenmerkt door structuur, discipline en uiteindelijk de wens om juist die structuren te doorbreken.
Na Westminster verhuisde Bentham naar Queen’s College, Oxford. Op papier verliep de overgang soepel. Hij behaalde zijn Bachelor of Arts in 1764 en volgde deze op met een Master’s degree in 1767. Oppervlakkig gezien controleerde hij de vakjes die van een man van zijn stand verwacht werden. Maar de traditionele academische route was slechts een opmaat naar iets pragmatischer.
Vervolgens richtte hij zich op de rechten en studeerde aan Lincoln’s Inn. In 1769 werd hij tot de balie geroepen. Technisch gezien was hij nu een gekwalificeerde advocaat. Hij beschikte over de kwalificaties om zaken te bepleiten, contracten te adviseren en de kost te verdienen binnen het gevestigde rechtssysteem.
Hij stopte onmiddellijk.
Dit was geen mislukking om een carrière te starten. Het was een strategische terugtocht. Bentham besefte dat werken binnen de wet een valstrik was. Hij kon de nuances van de bestaande statuten beargumenteren, maar hij kon de statuten zelf niet vastleggen. Hij gaf de voorkeur aan de hogere inzet van juridische hervormingen boven de kleine veldslagen van rechtszaken.
“Ik ben geen advocaat van beroep, maar uit noodzaak werd ik een criticus van de wet.”
Het besluit was voor die tijd radicaal. De meeste mannen van zijn tijd gebruikten een diploma rechten als toegangsbewijs voor sociale mobiliteit. Bentham gebruikte het om precies te begrijpen waar het systeem faalde. Hij zag het gewoonterecht als een puinhoop van tegenstrijdigheden en archaïsche precedenten. Hij wilde niet door het doolhof navigeren. Hij wilde het platbranden en een rationeel alternatief bouwen, gebaseerd op nut.
Deze vroege stopzetting van de praktijk bepaalde zijn hele nalatenschap. Hij zocht nooit macht via een ambt of rijkdom via factureerbare uren. Hij zocht invloed via ideeën. De man die vijf jaar in Westminster en drie jaar in Oxford doorbracht, besteedde uiteindelijk de rest van zijn leven aan het ontmantelen van de instellingen waar hij lid van was geweest.
Het herinnert ons eraan dat kwalificaties niet altijd bepalend zijn voor loopbaantrajecten. Soms zijn het slechts hulpmiddelen die je gebruikt om te beseffen dat je in de verkeerde kamer bent. Bentham liep die kamer uit en veranderde de manier waarop de wereld over gerechtigheid denkt. Niet door een betere advocaat te zijn. Door te weigeren er één te zijn.
